Symptomen van een hoog cortisolgehalte – tekenen, oorzaken en hoe u dit meet

Cortisol wordt vaak het stresshormoon genoemd, maar het doet meer dan dat: het regelt de bloedsuikerspiegel, bloeddruk, stofwisseling en het immuunsysteem. Het niveau volgt een dagritme – het hoogst in de ochtend vlak na het ontwaken, het laagst rond middernacht. Het is het ritme dat interessant is, niet een enkele waarde.

Wat is cortisol?

Cortisol wordt aangemaakt in de bijnierschors en wordt aangestuurd door de hypofyse in de hersenen. Het helpt het lichaam om energie te mobiliseren, de bloeddruk op peil te houden en ontstekingen te remmen. Het niveau stijgt op natuurlijke wijze bij fysieke en psychische belasting en daalt wanneer het lichaam de kans krijgt om te herstellen.

Symptomen van een hoog cortisolgehalte

Een aanzienlijk en langdurig verhoogd cortisolgehalte geeft een vrij specifiek patroon:

• Gewichtstoename rond de buik, in de nek en in het gezicht, terwijl armen en benen dun blijven
• Een dunne en kwetsbare huid die snel blauwe plekken vertoont
• Brede, roodpaarse striae op de buik, dijen of bovenarmen
• Spierzwakte, het duidelijkst in de dijen – moeite met opstaan vanuit gehurkte positie
• Hoge bloeddruk en een hoge bloedsuikerspiegel
• Slaapproblemen en stemmingswisselingen
• Bij vrouwen een onregelmatige menstruatie en verhoogde haargroei in het gezicht

Deze aandoening heet het syndroom van Cushing en is zeldzaam. Enkel vermoeidheid of een paar kilo aankomen is niet genoeg om dit te vermoeden – het is de combinatie van bovenstaande symptomen, met name de huidveranderingen en de spierzwakte, die het beeld vormen.

Symptomen van een laag cortisolgehalte

Een te laag cortisolgehalte komt minder vaak voor, maar is ernstiger:

• Uitgesproken vermoeidheid die toeneemt over weken of maanden
• Gewichtsverlies en gebrek aan eetlust
• Misselijkheid, braken en buikpijn
• Lage bloeddruk en duizeligheid bij het opstaan
• Zin in zout
• Donkerdere huid, het duidelijkst in huidplooien en op littekens

Dit wordt bijnierschorsinsufficiëntie genoemd, of de ziekte van Addison. Het is zeldzaam, maar kan levensbedreigend zijn als het onbehandeld blijft. Heb je meerdere van de bovenstaande symptomen, zoek dan medische hulp en bestel geen test.

Een eerlijke kanttekening over stress en "burn-out"

Er wordt vaak gezegd dat langdurige stress de bijnieren uitput en zorgt voor chronisch lage cortisolspiegels. Daar is in wetenschappelijk onderzoek geen steun voor. "Bijnieruitputting" is geen erkende medische diagnose, en de meeste mensen die uitgeput zijn door stress hebben volledig normale cortisolwaarden.

Dat betekent niet dat de klachten ingebeeld zijn – een burn-out is echt en moet serieus genomen worden. Maar een cortisoltest is zelden wat het antwoord geeft, en een normale waarde sluit niet uit dat je ziek bent door stress. Ben je opgebrand, dan is de reguliere zorg de juiste weg, niet een test.

Hoe cortisol wordt gemeten

Omdat het niveau gedurende de dag varieert, zegt een enkele waarde weinig. Wat informatief is, is het verschil tussen de ochtend en de avond – normaal gesproken zou cortisol hoog moeten zijn als je wakker wordt en laag in de avond.

Onze cortisoltest met speekselmonster thuis is gebaseerd op precies dat: je neemt twee monsters, een in de ochtend en een in de avond, en stuurt deze op voor laboratoriumanalyse. Wil je cortisol bekijken in combinatie met andere hormonen, dan is er het Hormoonprofiel Stress.

Een test geeft een beeld van de niveaus, geen diagnose. Bij afwijkende uitslagen of bij de hierboven beschreven symptomen moet je contact opnemen met de zorg voor een beoordeling – voor het onderzoek naar zowel een hoog als een laag cortisolgehalte zijn meer tests nodig dan slechts één.

Wat je kunt doen als je vermoedt dat stress je uitput

Regelmatige slaap, daglicht in de ochtend, fysieke activiteit en pauzes die ook echt pauzes zijn, hebben meer invloed op het dagritme dan welk supplement dan ook. Het zijn saaie adviezen, maar wel de enige die wetenschappelijk onderbouwd zijn.

Veelgestelde vragen

Wat is cortisol?

Een hormoon uit de bijnierschors dat de bloedsuikerspiegel, bloeddruk, stofwisseling en het immuunsysteem regelt. Het niveau is het hoogst in de ochtend en het laagst rond middernacht.

Hoe weet je of je een hoog cortisolgehalte hebt?

Niet op gevoel. Er zijn tests voor nodig, en omdat het niveau gedurende de dag varieert, moet je op meer dan één moment meten. Duidelijke symptomen moeten door een arts worden onderzocht.

Welke symptomen geeft een hoog cortisolgehalte bij vrouwen?

Dezelfde als bij mannen – gewichtstoename rond de buik, dunne huid, blauwe plekken en spierzwakte – maar daarnaast ook een onregelmatige menstruatie en verhoogde haargroei in het gezicht.

Kan stress zorgen voor een gevaarlijk hoog cortisolgehalte?

Stress verhoogt tijdelijk het cortisolgehalte, wat de bedoeling is. De aanhoudende sterke verhoging die leidt tot het syndroom van Cushing is bijna altijd te wijten aan een ziekte of een behandeling met corticosteroïden, niet aan alledaagse stress.

Kun je cortisol thuis meten?

Ja, met speekselmonsters die je 's ochtends en 's avonds afneemt en opstuurt voor analyse. Dat vangt het dagritme op, wat een enkele waarde niet doet.